Dr. Marc Pierard is gepromoveerd op de toegepaste ethologie van het paard en zeer bekend met de leerprincipes. Voordat we toekomen aan het benoemen, uitleggen en de toepassing van de meest relevante principes benadrukt de Belgische gedragsdeskundige: “Een van de belangrijkste boodschappen voor mij is dat je niet universitair geschoold hoeft te zijn om dit te kunnen toepassen. Het klopt dat de wetenschap hiermee bezig is geweest en dat misschien enkele benamingen wat ingewikkelder klinken, maar de dagelijkse toepassing kan iedereen en is niet heel complex. Daarbij hoef je zeker niet alles wat je tot heden hebt gedaan en geleerd uit het raam te gooien en weer op nul te beginnen. Laatst stond in een artikel dat er bewijs is geleverd dat we al meer dan vijfduizend jaar paardrijden. En wat we al vijfduizend jaar doen, werkt omdat het past binnen die principes. Alleen zijn we ons er niet altijd van bewust en passen we ze niet altijd optimaal toe.”

“Als ik kijk naar de opbouw van een training van een jong paard begint het eigenlijk al bij het veulen. Je begint dan met het leerprincipe van de gewenning, oftewel habituatie. Je moet eerst in de buurt kunnen komen, een veulen kunnen aanraken en een halster kunnen aandoen. Als dat al niet kan, kun je het paard niks anders leren.

Van nature is een paard wat neofoob, oftewel een beetje schrikachtig voor nieuwe dingen. Gewenning is niets anders dan een paard leren dat hij ergens niet bang voor hoeft te zijn en dat hij het kan negeren. Daar is een aantal technieken voor. Wat je het beste niet kunt doen, is zeggen tegen het paard, ‘je moet er maar tegen kunnen’, en het vervolgens overvallen. Dat heet in vaktermen flooding. Bijvoorbeeld wanneer je het paard zadelmak wilt maken en dat doet door vlug het zadel erop te gooien, snel aansingelen en het paard vervolgens laten bokken tot het stopt.

Daarmee loop je het risico dat het paard de rest van zijn leven een hekel heeft aan zadels en krijg je het tegenovergestelde van habituatie, namelijk sensitisatie, gevoeliger worden voor iets nieuws. Daar moet je voor oppassen. Je doet het dus juist geleidelijk. Laat het paard snuffelen aan het zadel, leg het enkele seconden op de rug en haal het dan weer weg. Houd de singel even tegen de buik aan, haal deze weer weg, enzovoort. Als je het goed doet, is de kans groot dat het paard amper en liefst helemaal niet zal bokken en geen angst ontwikkelt voor het zadel.

“Op gewenning bij het paard hebben wij al duizenden jaren geselecteerd. Met welke wilde paarden ging de mens verder? Die paarden waar je bij in de buurt kon komen en die je kon aanraken. Neem je bijvoorbeeld een zebra, dan zie je bij deze diersoort beduidend minder gewenning optreden, waardoor ze veel meer angst tonen en langduriger een reactie geven. De eigenschap van gewenning zit dus in onze paarden verankerd. Dat wil niet zeggen dat een paard zover is dat hij alles aanvaardt en kent. Wanneer hij een mens voor de eerste keer ziet, weet hij niet dat dit geen kwaad kan en hetzelfde geldt voor een zadel, trailer, een eerste wedstrijd, vlaggen, publiek, et cetera. Dat moet je hem allemaal leren, maar er is dus wel geselecteerd op paarden die daar makkelijker in meegaan en dat kunnen leren. Zorg er wel voor dat je zaken geleidelijk opbouwt, zodat gewenning kan optreden. Jaag hem niet in een hoge mate van angst en stress en zet hem niet onder druk. Je riskeert dan dat het paard jou ziet als bron van stress in plaats van bron van geruststelling.”

“Naast negatieve bekrachtiging maak je gebruik van positieve bekrachtiging. Je voegt iets toe als het gewenste gedrag wordt getoond.

Het paard doet wat ik wil en krijgt van mij bijvoorbeeld een stukje appel, als dat werkt voor dat specifieke paard. Je kan dit op verschillende manieren doen. Zo geef je bijvoorbeeld het paard een snoepje bij een nieuwe oefening, als het deze goed uitvoert. Je hoeft natuurlijk niet telkens een snoepje te geven als het paard die oefening doet. Neem het leren van een volte. Je draaft bijvoorbeeld eerst een halve volte, vraagt het paard om te stoppen en geeft hem een snoepje. Dat doe je een paar keer en als het goed gaat, ga je voor de hele volte. Je geeft hem de beloning en bouwt het vervolgens nog verder uit naar twee hele voltes achter elkaar. Daarna ga je het belonen afbouwen, want hij kent de oefening. Wat je nog kan doen is af en toe, op een onvoorspelbare manier, toch nog een snoepje geven als beloning. Dan stimuleer je de hersenen op een wijze dat het paard graag zijn best doet. Tot nu toe blijkt uit wetenschappelijk onderzoek dat voedselbeloning het beste werkt. Heel enthousiast op de nek kloppen als beloning is niet iets waar ze plezier aan beleven. Er zijn wel studies waaruit blijkt dat als je op of bij de schoft krabbelt hun hartslag daalt (zie kader ‘To-dolijstje’). Dus dat lijkt ook te werken, maar we weten dat voedsel hen nog meer motiveert.

“Een paard dat goed met positieve en negatieve bekrachtiging getraind is, biedt van alles aan en daar kun je fijn mee werken. Een belangrijk ding is dat mensen soms denken dat ze moeten kiezen tussen positieve of negatieve bekrachtiging, maar je hebt ook gecombineerde bekrachtiging, waarbij je beide gebruikt. Ik geef bijvoorbeeld druk op mijn bit omdat ik wil dat het paard stopt en zodra hij stopt, krabbel ik hem op zijn schoft. Daar is helaas nog wat weinig onderzoek naar gedaan en dus eentje die ook nog op mijn to-dolijstje staat.”

“Je kunt positieve bekrachtiging koppelen aan bijvoorbeeld een clicker, zoals bij clickertraining. Als het gewenste gedrag getoond wordt, markeer je dit door die clicker te gebruiken en daar achteraan een stukje appel te geven.

Dat brengt ons bij het volgende leerprincipe waar we gebruik van maken, en dat is de klassieke conditionering. Want waarom werkt die clicker? De eerste keer als het paard die klik hoort, zegt hij ‘o een geluidje, so what’, maar als die klik telkens betekent dat twee seconden daarna een stukje appel volgt dan legt het paard na een paar keer al een verband tussen de klik - die eerst neutraal was - en het feit dat er daarna iets volgt, in dit geval een beloning. Je kunt die klassieke conditionering met van alles doen, met stemcommando’s of onze houding. Eigenlijk worden onze zithulpen geïnstalleerd bij het paard door klassieke conditionering. We leren eerst het paard om om te gaan met druk op de teugels en met de benen, maar daaraan voorafgaand veranderen we - vaak onbewust - een klein beetje onze houding. Het paard leert dat op te pikken en reageert op den duur al op die iets veranderende houding. Ruiters zeggen wel eens ‘hij kan mijn gedachten lezen’, maar hij kan je lichaam lezen. Het paard denkt, ‘hé hij bereidt zich voor om been te geven, ik zal alvast vertrekken.’ Paarden voelen iets aankomen, waar wij onszelf niet bewust van zijn, zoals die minimale verschuiving in het zadel van enkele millimeters. Ook hier komt de rijtechniek weer om de hoek kijken. Als je constant onrustig zit in je zadel werkt dit natuurlijk niet, maar als je een onafhankelijke zit hebt en consequent met je hulpen bent wel. Je wilt bij X in galop gaan en je spant net voor X je spieren aan, dan weet het paard wat er gaat gebeuren en volgt de overgang automatisch. Dat is klassieke conditionering. Je installeert iets nieuws dat iets aankondigt dat hij al kent en dan gaat hij op dat nieuwe signaal al reageren.

“Je ontwikkelt met behulp van de leerprincipes als het ware een nieuwe taal tussen jou en je paard. De ‘woorden’ die je gebruikt, moeten wel altijd hetzelfde betekenen, anders krijg je verwarring en kan het paard onzeker worden en zelfs stress krijgen.”